Een verroeste helm op een gaastorso in Museum 40-45 in Kolham, herinnering aan een Russische soldaat en de Slag om Koersk

Het is een verroeste helm op een gaastorso. Maar het is ook de verbeelding van de herinnering aan een onbekende Russische soldaat en de historische Slag om Koersk. Het kunstwerk is te zien op de zomerexpo van Museum 40-45 in Kolham.

Zo’n helm is exact waarom Chris Scholtens uit Harkstede al dik 25 jaar zijn ‘eenmans-oorlogsmuseum’ bestiert en voorwerpen, gebruiksartikelen en documentatie blijft verzamelen: ,,Er zit een verhaal achter en dat, net als alle verhalen bij alle voorwerpen, symboliseert de zinloosheid van geweld. Het is wat ik met mijn collectie aan wil tonen: zorg dat er nooit meer oorlog komt.’’

Het kunstwerk van kunstenares Marja Venhuizen was bedoeld voor de grote bevrijdingsexpositie in Haren, maar die werd vanwege de coronacrisis een jaar uitgesteld. ,,Ik wilde een mooie plek voor de helm en dat is bij Chris. Het is een geschenk, maar als ik het nodig heb kan ik het lenen.’’

Pieter Wierenga

Oorlog zit in de familie van Venhuizen. Haar opa was Pieter Wierenga, gemeentesecretaris van Haren die verzetswerk deed en in 1944 werd gefusilleerd: ,,Kort nadat kunstenaars in Haren werd gevraagd iets voor 75 jaar bevrijding te maken zag ik een foto van opgeslagen helmen en dat bracht me op dit idee.’’

Chris Scholtens kreeg via zijn nicht Mieke Middel, een vriendin van Venhuizen, het verzoek een helm te kopen. ,,Hij mocht zelfs hartstikke verroest zijn. Een handelaar op een militariabeurs in Houten in februari dit jaar had een hele partij, een bodemvondst uit het gebied bij Koersk, waar in juli en augustus 1943 een van de beslissende gevechten in de Tweede Wereldoorlog plaatsvond.’’

Slag om Koersk

De cijfers van de Slag om Koersk, de grootste tankslag in de geschiedenis, zijn beangstigend. De Duitsers zetten 900.000 man infanterie, 2.700 tanks en tweeduizend vliegtuigen in, aan Russische zijde vochten 1.300.000 infanteristen, 3.600 tanks en 2.400 vliegtuigen.

Scholtens: ,,In het begin delfden de Russen het onderspit, gaandeweg keerde het tij. De Duitsers kampten met lange aanvoerlijnen, terwijl de tegenstander sneller kon aanvullen. Wat meespeelde was dat de geallieerden tegelijkertijd een invasie op Sicilië begonnen, waardoor een deel van Hitler’s troepen daar heen moest.’’

Troep in de grond

De valleien, bossen en moerassen bij Koersk liggen nog vol met resten van de slag. Scholtens: ,,Als zo’n handelaar zegt dat de helm daar vandaan komt, kun je er van op aan. Er ligt nog zoveel troep in de grond daar, de Russen graven dat op en verpatsen het dan aan professionele handelaren. Die reizen heel Europa door.’’

Het kunstwerk benadrukt het Russische aandeel in de nederlaag van Hitler. Venhuizen: ,,We hebben het altijd over Amerikanen, Engelsen, Canadezen en Polen, maar zonder die tankslag hadden de geallieerden later nooit zoveel ruimte gekregen. Het is derhalve een klein eerbetoon naar de andere kant van de bevrijding.’’

‘Het is de herinnering die je ziet’

De torso waarop de helm rust verbeeldt de mens die hem op zijn hoofd had: ,,Het is de herinnering die je ziet. Ik vond het wel wat griezelig om dat ding in handen te hebben. Het zat waarschijnlijk op het hoofd van een jongen die gesneuveld is.’’

Scholtens: ,,Het thema van de zomerexpositie is bevrijding. Het kunstwerk komt op een pontificale plek, het is de binnenkomer. Ik moet zeggen, ik heb geen verstand van kunst, maar toen ik het zag dacht ik wel: je hebt er iets moois van gemaakt.’’

Museum 40-45 op W.A. Scholtenlaan 5 in Kolham is geopend op de laatste zaterdagen van juli, augustus en september, van 10.00 tot 17.00. Op de laatste zaterdag van oktober staat van 13.00 tot 17.00 een boekenmarkt op de agenda.